(overgenomen van de voorkant van The Happiness Hypothesis)

De olifant en de berijder - Over de tweedeling in ons hoofd

Het boek The Happiness Hypothesis van Jonathan Haidt beschrijft een indrukwekkende metafoor: die van de olifant en de berijder. In deze metafoor staat de berijder voor ons rationele, bewuste denken en handelen, en de olifant voor onze emoties en onze automatisch processen. Bijvoorbeeld bij fietsen hoef je niet meer na te denken over hoe dat moet; het is de olifant die je goed laat fietsen. Of wanneer je iemand voor het eerst ziet, heb je gelijk een eerste indruk van die persoon, en het is de olifant die je die eerste indruk geeft. Of wanneer je iets spannend vindt, is het de olifant die je hart sneller laat kloppen.

Het is ook de olifant die bepaalt wat goed of slecht is, wat mooi of lelijk is. De olifant heeft een like-o-meter die altijd aanstaat en altijd direct feedback geeft, zonder dat daar de berijder (het rationele, bewuste denken) aan te pas komt. Die appel ziet er lekker uit; dat schilderij is lelijk.

De olifant heeft het voor het zeggen in ons. De berijder kan de olifant sturen, maar alleen als de olifant niet echt wat anders doen wil. In zo’n geval is de berijder machteloos. De berijder is meer een adviseur van de olifant, die de olifant kan helpen om betere beslissingen te maken.

Iemand die aan de lijn doet kent waarschijnlijk wel de kracht van de olifant. De verleiding om een gebakje te nemen als die voor je neus staat is groot. De berijder wil het niet, maar de olifant ziet dat gebakje en wil het. De olifant wint en de lekkernij gaat naar binnen.

Een ander voorbeeld: ik kan blijven malen over dingen die me bezig houden en dat vaak veel langer dan me lief is. Mijn berijder kan wel vinden dat het op een bepaald moment op moet houden, maar m’n olifant denkt er toch vaak anders over en het malen gaat door.

Het is moeilijk voor de berijder om het van de olifant te winnen met wilskracht alleen. Net als een spier die na een tijd vermoeid raakt, bindt de wilskracht al snel in, terwijl de olifant (de automatische processen) vanzelf, zonder moeite, eindeloos doorgaat.

De zwakte van ons rationele, bewuste denken is allang bekend. Zo staat al in de bijbel

“de geest is wel gewillig, maar het vlees is zwak”  (Matteüs 26:41).

En Haidt haalt nog mooie woorden aan van de Romeinse dichter Ovidius. In Metamorphosen is Medea verscheurd tussen haar liefde voor Jason en haar plicht tot haar vader. Ze weeklaagt

“Een vreemde kracht dwingt me; mijn begeerte wil iets anders dan mijn verstand: ik zie, ik weet wat goed is, maar ik jaag het slechte na...”

Ook al heeft de olifant het voor het zeggen, een bekwame berijder kan de olifant afleiden en aansporen zonder een rechtstreekse krachtmeting aan te gaan. De berijder kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat de olifant niet in een omgeving terecht komt waar deze zich niet in kan weten te houden (in het voorbeeld van het gebak), of de berijder kan met mediteren de olifant stap voor stap leren om gedachten los te kunnen laten (in het voorbeeld van het malen).

De metafoor van de olifant en de berijder is een krachtige metafoor, en helpt met het verklaren van veel dingen die zich voordoen. Zo is het zo goed als onmogelijk om een ander te overtuigen van iets als zijn olifant er anders over denkt. Als iemand bijvoorbeeld opgegroeid is met het idee dat homoseksualiteit slecht is, dan is dat een overtuiging van zijn olifant (het is immers de olifant die bepaalt wat goed en slecht is, en wat mooi en lelijk is). Je zal de ander niet kunnen overtuigen met rationele argumenten alleen. De olifant is daar niet gevoelig voor. Je zal moeten proberen om de ander zijn olifant stap voor stap, over langere tijd, te laten zien dat homo’s ook gewone mensen zijn. Vaak zie je dat mensen wel langzaam hun mening veranderen als ze met homo's in hun directe omgeving te maken krijgen.

Zelf lees ik veel boeken om mijn vaardigheden te verbeteren. De kennis uit de boeken neem je vaak rationeel op. Met andere woorden de berijder wordt wijzer. Alleen een wijzere berijder is niet voldoende om je gedrag ook echt te veranderen. Dit vergt veel oefening en herhaling. De berijder moet de olifant trainen, zodat de olifant nieuwe, andere automatische processen aanleert. Er bestaan geen quick fixes.

Links

Boek: The Happiness Hypothesis
©  2 0 0 7 - 2 0 0 8    G e r b e n    S o e p e n b e r g